Lễ hội Đền Lảnh Giang tưởng nhớ công đức của người xưa
Lễ hội đền Lảnh Giang trước đây được tổ chức hai kỳ trong năm: Lễ hội tháng Sáu (âm lịch) và lễ hội tháng Tám (âm lịch). Theo thông lệ thì kỳ lễ hội tháng Sáu chủ yếu là dành cho khách thập phương, còn kỳ lễ hội tháng Tám chủ yếu là dành cho nhân dân trong vùng. Tuy nhiên, sau nhiều năm lễ hội bị thất truyền, năm 2009 Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nam đã phối hợp với Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam phục dựng thành công lễ hội đền Lảnh Giang kết hợp giữa dân gian và đương đại. Từ đó, hàng năm đền Lảnh Giang chỉ tổ chức một kỳ lễ hội chính trong năm vào tháng Sáu.
Lễ hội nhằm biểu dương, tôn vinh công lao phò tá Vua Hùng Duệ Vương đánh tan quân Thục, giữ yên bờ cõi Văn Lang của ba vị Thủy thần và tri ân công đức của vợ chồng công chúa Tiên Dung – Chử Đồng Tử. Thời điểm diễn ra lễ hội tháng Sáu là thời kỳ cao điểm của con nước sông Hồng, đe dọa ngập lụt, mất mùa nên nhân dân tổ chức lễ hội để cúng tế, cầu mong thủy thần giúp dân có cuộc sống ấm no hạnh phúc. Vì thế, lễ hội mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân trồng lúa nước vùng châu thổ sông Hồng với những nghi lễ như lễ cáo yết, lễ rước nước, lễ rước kiệu, lễ tế, bơi chải… Mặt khác, với sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị thủy thần được thờ tại đền Lảnh Giang đã được hội nhập vào hệ thống thần điện của tín ngưỡng này với tư cách là các vị Quan lớn, mà cụ thể là Quan Lớn Đệ Tam. Chính điều này đã làm nên nét đặc sắc riêng của lễ hội đền Lảnh Giang.
GIÁ TRỊ LỊCH SỬ
Theo thần tích và những đối chiếu sử liệu, nhân vật được phụng thờ tại đền Lảnh Giang là ba vị thủy thần thời Hùng Duệ Vương đã có công giúp vua đánh tan giặc phương Bắc. Đồng thời, tục thờ mẫu thân của công chúa Tiên Dung là Phạm Thị Phương (thủy thần), vợ chồng công chúa Tiên Dung và Chử Đồng Tử – một trong tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian người Việt được nhân dân tôn vinh trong lễ hội chính là biểu tượng cho sức mạnh khai phá đầm lầy, bảo trợ cho ngư nghiệp và nông nghiệp của vùng hạ châu thổ sông Hồng.
Vì thế, lễ hội đền Lảnh Giang có một vị trí, vai trò nhất định đối với lịch sử của dân tộc Việt Nam. Các nghi lễ trong lễ hội đền Lảnh Giang là sự tái hiện các lớp trầm tích văn hóa, là sự kế thừa và phát huy giá trị của tín ngưỡng cư dân vùng hạ châu thổ sông Hồng trong suốt chiều dài lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc.
GIÁ TRỊ VĂN HÓA
Lễ hội đền Lảnh Giang là lễ hội tiêu biểu mang bản sắc văn hóa của người Việt vùng hạ châu thổ sông Hồng. Là sự tích hợp các lớp văn hóa sớm, muộn trong diễn trình lịch sử dân tộc Việt Nam.
Trước tiên là tục thờ thủy thần của cư dân ven sông Hồng, sau đó là tín ngưỡng thờ Tiên Dung – Chử Đồng Tử và sự cung đình hóa, lịch sử hóa, mẫu thân của công chúa Tiên Dung dưới thời Lê Thánh Tông. Vào khoảng thế kỷ XVII – XVIII, tín ngưỡng thờ thủy thần lại được hội nhập vào thần điện của tín ngưỡng thờ Mẫu để xây dựng nên hình tượng Quan Lớn Đệ Tam (Quan Lớn đền Lảnh). Chiều sâu ý nghĩa của các nghi thức trong lễ hội thể hiện bản sắc của cư dân ven sông Hồng cùng với quá trình khai phá và chinh phục vùng hạ lưu châu thổ. Tục rước nước thờ, tục rước kiệu Mẫu, bơi chải thể hiện sự tôn vinh những nhân vật được phụng thờ.
Thời gian tổ chức lễ hội là từ tháng Sáu, tháng Bảy, tháng Tám âm lịch, chính là thời điểm con nước sông Hồng bắt đầu, trong và cuối mùa lũ vào tạo nên bản sắc riêng của lễ hội đó là tín ngưỡng cầu nước. Lễ hội đền Lảnh Giang còn mang trong mình những yếu tố mang tính saman với những diễn xướng hầu thánh của những thanh đồng “đứng bóng” (hay ăn lộc hoặc sát căn) Quan Lớn Đệ Tam. Lễ rước nước về Đền Đặc biệt, trải theo thời gian, sau nhiều lần chuyển đổi thời điểm tổ chức lễ hội, những giá trị về lịch sử, văn hóa của lễ hội vẫn được nhân dân lưu giữ, bảo tồn và phát huy tốt trong đời sống đương đại.
Lễ hội đền Lảnh Giang được coi là nền tảng tinh thần trong đời sống nhân dân nơi đây. Mỗi kỳ tổ chức lễ hội, các thành viên trong cộng đồng đều có ý thức rõ ràng trong việc tham gia vào nghi lễ. Họ phấn chấn khi được lựa chọn vào đội hình đám rước, tế lễ hay tất cả các công việc khác khi được phân công.
Điều này là hình thành nên ý thức cộng đồng trong lòng người dân thôn Yên Lạc nói riêng và xã Mộc Nam, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam nói chung. Rõ ràng, Lễ hội Lảnh Giang ngày nay đã làm tốt vai trò của mình là giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, đoàn kết giúp đỡ nhau trong cuộc sống. Đây chính là một trong những tiền đề để đời sống văn hóa vùng nông thôn ngày nay phát triển bền vững.
GIÁ TRỊ KHOA HỌC
Lễ hội đền Lảnh Giang góp phần bổ sung sự phong phú và đa dạng cho hệ thống lễ hội tiêu biểu ở nước ta. Lễ hội cung cấp những tư liệu quý giá về lịch sử, tự nhiên, văn hóa, xã hội và phong tục tập quán của vùng hạ lưu châu thổ sông Hồng. Lễ hội đền Lảnh Giang là một loại hình sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang tính đặc trưng của cư dân vùng ven sông Hồng, phản ánh những trang lịch sử cổ xưa của dân tộc ta thời kỳ Hùng Vương dựng nước.
Đồng thời phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa, sự sáng tạo văn hóa của nhân dân qua các thời kỳ lịch sử. Khi nghiên cứu lễ hội đền Lảnh Giang, chúng ta thấy được sức mạnh mềm của văn hóa, tín ngưỡng trong đời sống xã hội. Sức mạnh này đã tạo nên tinh thần đoàn kết trong cộng đồng làng xã, khơi dậy lòng tự hào của cộng đồng với những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Hơn thế nữa, di tích và lễ hội Lảnh Giang đã làm tốt vai trò là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương.
